დიალექტის როლი ქართულ ენაში ანუ ‘’ენას გიწუნებ ფშაველო...’’

07 Aug 2019 Radio Helping Hand

დიალექტი არის ამა თუ იმ ენის მეტყველებრივი ნაირსახეობა გავრცელებული გარკვეულ ტერიტორიაზე ან ეთნიკურ, სოციალურ, პროფესიულ თუ ასაკობრივ ჯგუფში. ენა დროთა განმავლობაში იცვლება და სწორედ, ეს ეთნიკუ-კულტურული დიალექტები ხდება საფუძველი სალიტერატურო ენისა. ქართულ ენაზე საუბრისას არ შეიძლება არ გაგვახსენდეს გრიგოლ ორბელიანის სიტყვები: “რა ენა წახდეს ერიც დაეცეს, წაეცხოს ჩირქი ტაძასა წმინდას”. პოეტი მიიჩნევდა რომ ენის დაკნინებით იწყება ერის გადაგვარება. ილია ჭავჭავაძემ, სამოღვაწეო ასპარეზზე გამოსვლისთანავე პირველი პუბლიცისტური წერილი ენის პრობლემებს მიუძღვნა და განაცხადა რომ ერთი მხრივ, სალიტერატურო ენა უნდა დაუახლოვდეს სამეტყველო ქართულს და მეორე მხრივ, იგი უნდა გაიწმინდოს არქაული ფორმებისა თუ რუსული ბარბარიზებისაგან.
საქართველო მრავალფეროვანი ქვეყანაა, საქართველოს კუთხეები ერთმანეთისგან განსხვავდებიან ყოფითა და მეტყველების თავისებურებით და ეს ბუნებრივიცაა. და მაინც, ჩვენი ერისთვის მუდამ პრობლემატური იყო საკითხი, თუ როგორი დამოკიდებულება უნდა გვქონდეს დიალექტური ფორმებისადმი. მე ვთვლი, რომ დიალექტური ფორმები ის ფესვებია, რომლისგანაც საზრდოობს სალიტერატურო ენა.
უდიდესი ქართველი ენათმეცნიერის, აკაკი შანიძის, კვლევათა დიდი ნაწილი სწორედ დიალექტების შესწავლას ეძღვნება. დიალექტური მეტყველება უნდა იყოს სამეცნიერო შესწავლის საფუძველი. ჩემი აზრით, თუ გვინდა, ძირფესვიანად შევისწავლოთ ქართული, საჭიროა შევისწავლოთ ჩვენი წინაპრებისთვის დამახასიათებელი ძირძველი სიტყვები და ფრაზებიც, რომლებსაც თანამედროვეობაში აღარ ვხმარობთ. ვინ იცის, იქნებ ისეთი სილამაზე აღმოვაჩინოთ, რომ ხელახლა დამკვიდრება მოგვინდეს. გიორგი ლეონიძემ თავის მოთხრობათა კრებულში “ნატვრის ხე” გამოიყენა კახური დიალექტისთვის დამახასიათებელი, სამწუხაროდ, უკვე დავიწყებული უამრავი სიტყვა, რომლებიც გააცოცხლა და დააბრუნა სალიტერატურო მეტყველებაში.
დიალექტებზე საუბრისას არ შეიძლება არ გაგვხსენებოდა მე_19 საუკუნეში წარმოშობილი წერილობითი კამათი ამ თემაზე. იმ დროს კუთხური მეტყველება ძალიან ჭარბად შემოვიდა და დამკვიდრდა სალიტერატურო თუ სამეტყველო ქართულში. ამასთან დაკავშირებით აკაკი წერეთელი დაუპირისპირდა ვაჟას სიტყვებით “ენას გიწუნებ ფშაველო”. მაგრამ, აკაკიმ ვერ გააცნობიერა, რომ დიალექტის შედევრის შესაქმნელად გამოყენებას ვაჟას გენია სჭირდება. მის თითოეულ ნაწარმოებებს დამახასიათებელი ფშავური დიალექტი სდევს თან, რაც თხრობას უფრო დამაჯერებელს, განსხვავებულსა და ადვილად შესაგრძნობს ხდის. ამასთან “სამანიშვილის დედინაცვალში” გემოვნებით გამოყენებული დიალექტები აცოცხლებს იმერულ გარემოს და ეპოქას. ვაჟა და დავით კლდიაშვილი სწორედ კუთხური მეტყველების გამოყენებამ აქცია ქართული ენის ბრწყინვალე მცოდნეებად.
დიახ, ქართულ ენას მართლაც აქვს ნაკლი, მაგრამ ეს დიალექტი კი არა, ბარბარიზმებია. საბჭოთა კავშირის რეჟიმის ‘’წყალობით’’ ჩვენს ლექსიკონში დღემდე უამრავი, ყოვლად უსაფუძვლოდ დამკვიდრებული რუსული სიტყვაა. თუმცა, დღეს ქართულ ენაში რუსული ბარბარიზმების ნაცვლად გვხვდება ინგლისური სიტყვები. ეს ის სენია, რომელთანაც გამკლავებას მხოლოდ ერთობლივი ძალებით, ცნობიერების ამაღლებით თუ შევძლებთ. აქვე გამოვიყენებთ შესაძლებლობას და კვლავ შეგახსენებთ #წერექართულად, ეს მნიშვნელოვანია.
მიხედავად ჩვენი პოზიტიური დამოკიდებულებისა, არის ხაზი, რომელზე გადაბიჯებაც არ შეიძლება. დაუშვებელია დიალექტური ფორმების დიდი რაოდენობით მოზღვავება როგორც ლიტერატურაში(“გურულის დღიურები”), ისე სატელევიზიო სივრცეში (სერიალუი “ჩემი ცოლის დაქალები”). ამ შემთხვევებში დიალექტი გამოყენებულია დიალოგის ყოველ ეტაპზე და იგი ახლოსაც ვერ მიდის თანამედროვე სალიტერატურო ენასთან. მნიშვნელოვანია, რომ საჯარო გამოსვლებისას პოლიტიკოსები, თუ ცნობადი სახეების საუბრობდნენ სალიტერატურო ენით, რამეთუ ახალმა თაობამ არ ჩათვალოს დიალექტები ჩვეულებრივ სალაპარაკო ენად.
საბოლოოდ დავასკვენით რა ა) უნდა შევისწავლოთ ქართული ენა და გავიხსენოთ ძირძველი სიტყვები, ბ) მაგრამ ამავდროულად უნდა ვერიდოთ დიდი რაოდენობით მოზღვავებას ბარბარიზმებისა, და გ) საქართველოს კუთხეებისთვის დამახასიათბელი ენის უგემოვნოდ გამოყენებას.
 
თამარ ბასიაშვილი, ელენე გვალია.